Karaciğerin Görevleri Nelerdir?
İnsan vücudundaki toksinlerin ve zararlı maddelerin uzaklaştırılmasından, bazı vitamin ve mineralleri depolamaya, kanın pıhtılaşma özelliğini vermeye, gıdaların enerjiye dönüştürülmesine kadar pek çok metabolik faaliyette görev alan bir organdır.
Karaciğer Nakli Merkezi doktorumuz
Prof. Dr. Turan Kanmaz ve Karaciğer Nakli Merkezi Koordinatörü Turan Yıldırımoğlu tarafından düzenlenen ve onaylanan yazımızda, karaciğer nakli hakkında detaylı bilgi edinebilirsiniz.
Karaciğer Nakli Nedir?
Çeşitli faktörler karaciğerin zamanla işlevini yerine getirememesine veya karaciğerde geri dönüşü olmayan hasar meydana gelmesine neden olabilir. Bu durumda karaciğer nakli önemli bir tedavi seçeneği olarak öne çıkar. Karaciğer nakli sorunlu karaciğerin sağlıklı karaciğer ile değiştirildiği cerrahi bir işlemdir.
Karaciğer Nakli Nedenleri Nelerdir?
Viral enfeksiyonlar, toksik maddeler, mantar ve/veya kullanılan bazı ilaçlar daha öncesinde bilinen bir karaciğer hastalığı bulunmayan kişilerde akut karaciğer yetmezliğine neden olabilir, bu hastalara mümkün olan en kısa sürede karaciğer nakli yapılması gerekebilir.
Kronik karaciğer hastalığında ise doğuştan gelen anomali ya da hastalıklar, tümörler, uzun süreli alkol kullanımı, yağlanma ve yine viral enfeksiyonlar gibi sebepler söz konusudur. Bu durumda siroz adı verilen, karaciğerin sağlıklı dokusunun yerini hasarlı dokunun aldığı bir hastalık tablosu ortaya çıkabildiği gibi yetmezlik olmadan da yaşamı tehdit eden durumlar ortaya çıkabilir.
Karaciğer Naklinde Kimler Verici Olabilir?
Nakil ameliyatları kadavradan karaciğerin tamamı alınarak veya canlı vericiden karaciğerin bir kısmı alınarak yapılır.
Canlı verici (donör) olmak isteyenlerin sağlaması beklenen şartlar ise aşağıdaki gibidir:
- Kan grubunun uyumlu olması;
Alıcı: Verici:
o 0 ise 0 olabilir
o A ise 0 , A olabilir
o B ise 0 , B olabilir
o AB ise 0, B, A, AB olabilir
o Rh uyumu aranmaz. (Pozitif veya negatif fark etmez.)
- 18 yaşından büyük olması ve 55 yaşından küçük olması,
- Herhangi bir zorlama olmadan kendisinin verici olmayı istemesi,
- Ülkemiz kanunları gereği canlı nakillerde hasta ve verici adayının dördüncü dereceye kadar akraba olmaları gerekir;
o 1. Derece: Anne, baba, çocuk, eş
o 2. Derece: Kardeş, dede, nine
o 3. Derece: Amca, teyze, dayı, hala, yeğen
o 4. Derece: Üçüncü derecede bulunanların çocukları
o Hastanın 2 yıldan fazla resmi olarak evli olması durumunda, eşinin akrabaları da kendi akrabaları gibi verici olabilirler.
- Akrabalığın dördüncü dereceyi aştığı veya hiç olmadığı durumlarda İl Sağlık Müdürlükleri bünyesinde kurulan ‘Etik kurul’ tarafından değerlendirilmesi gerekir. Etik kurul onay verdiği taktirde ameliyat planlanabilir,
- Vücut Kitle İndeksinin (VKI) 34’ün altında olması gereklidir,
- Donörün genel sağlık durumunun iyi olması,
- Kişinin karaciğer enzimlerinin normal seviyede olması ve/veya karaciğerle ilgili bir sağlık sorununun olmaması.
Sayılanların yanı sıra, karaciğer naklinde böbrek naklinde olduğu gibi doku uyumu aranmaz, bu testlerin yapılmasına gerek yoktur. Hepatit C taşıyıcısı veya hastalığı olanların, Hepatit B hastalığı olanların karaciğer vericisi olması uygun değildir. Şeker hastalığı bulunanların, Hepatit B taşıyıcısı veya Hipertansiyon hastaları ise çok ayrıntılı incelemeler sonrasında alıcının da klinik durumu göz önüne alınarak doktorlarının uygun görmesi halinde verici olabilir.
Karaciğer Vericisine Yapılan Tetkikler Nelerdir?
Detaylı biyokimya testleri, seroloji testleri, idrar testleri, radyolojik işlemler (tomografi, MR gibi), diğer branşların değerlendirmeleri (kardiyoloji, psikiyatri, göğüs hastalıkları vb) şeklinde özetlenebilir.
Karaciğer Nakli Nasıl Yapılır?
Kadavradan nakil gerçekleştirilmesi planlanan hastaların öncelikle bir nakil merkezine başvurması ve sıraya girmesi gereklidir. Kadavra vericili nakillerde kadavradan alınan karaciğerin tamamı kullanılır. Ameliyat sırasında hastanın karaciğeri çıkarılır ve kadavradan alınan karaciğerin tamamı yerleştirilir.
Canlı vericili operasyonlarda vericinin sağlıklı karaciğerinden bir parça çıkarılır. Çocuklarda karaciğer nakli yapılırken vericinin karaciğerinin %5-20’si alınır. Yetişkinlerde ise vericinin karaciğerinin %60’ı alınabilir. Bu hesap alıcının kilosuna göre belirlenmiştir.
Buna göre sağlıklı insanda 5 gr/kg karaciğer kalması yeterlidir. Hastada ise bu oran 10 gr/kg’a kadar çıkar. Hastanın karaciğeri çıkarılır, ardından canlı vericiden alınan karaciğer parçası yerleştirilir.
Karaciğer Nakil Ameliyatı Kaç Saat Sürer?
Ameliyat süresi naklin kadavradan mı canlı vericiden mi yapıldığına göre değişiklik gösterir. Canlı vericili ameliyatların süresi 6-8 saat arasında, kadavra vericili ameliyatların süresi ise 4-6 saat arasında değişiklik gösterir.
Canlı Vericili Karaciğer Naklinin Avantajları Nelerdir?
Hasta açısından bekleme süresinin olmaması, hastanın mümkün olan en hazır haliyle ameliyata girmesi, organın vücut dışında geçirdiği sürenin kadavra nakle oranla çok kısa olması gibi avantajlardan söz edilebilir.
Karaciğer Nakli Sonrası Alıcı İçin Öneriler ve Nelere Dikkat Edilmeli?
Operasyon sonrası alıcılar genellikle 3 gün yoğun bakımda kalır, ortalama 10 gün içerisinde taburcu edilir. Bahsi geçen bu süreler operasyon sonrası yaşanabilecek olumsuzluklar (komplikasyonlar) nedeni ile uzayabilir. Nakil sonrası taburculukta poliklinik kontrol günü organize edilir. Her poliklinik kontrolünde bir sonraki organize edilir. İlk etapta hastaların ortalama haftada bir olacak şekilde gelmesi önerilir.
Taburculuk sonrasında;
- Yüksek ateş, (38 derece ve üstü)
- Mide bulantısı ve/veya kusma,
- Karın ağrısı,
- Sarılık,
- Yorgun hissetme,
- İdrar renginin koyulaşması,
- Karında şişkinlik.
Yukarıda sayılan belirtilerden bir veya birkaçının fark edilmesi halinde vakit kaybetmeden hastanın acil servise başvurması önerilir.
Karaciğer naklinden sonra görülebilecek başlıca komplikasyonlardan biri de organ reddi (bağışıklık sisteminin yeni organı yabancı olarak algılaması ve ona karşı savunmaya geçmesi) ve enfeksiyondur. Bunlar gibi komplikasyonları önlemeye yardımcı olabilecek bazı öneriler şu şekildedir:
- Doktor tarafından önerilen şekilde düzenli kontrollere gitmek,
- Verilen ilaçları reçete edildiği ve taburculuktan önce verilecek ilaç eğitiminin önerdiği şekilde kullanmak,
- Alkol başta olmak üzere zararlı alışkanlıklardan uzak durmak,
- Şifalı olduğu düşünülen bitkisel ürünleri ve otları kullanmaktan kaçınmak,
- Enfeksiyon riskini azaltmak için kişisel hijyene ve hasta kişilerle yakın temasta bulunmamaya özen göstermek,
- Varsa evcil hayvanların gerekli aşılarını yaptırmak,
- Özel bir diyet olmamakla beraber sağlıklı ve dengeli beslenmeye özen göstermek,
- Operasyon sonrası iki ay ağır kaldırmamak, sonrasında hafif egzersizlerle başlamak ve doktorun önerdiği şekilde düzenli egzersiz yapmak,
- Genel hijyen kurallarına uymak,
- Nakil sonrasında enfeksiyon hastalıklarından korunmak için nakil ekibine danışarak gerekli aşıları yaptırmak.
Karaciğer nakli olmak cinsellik üzerinde bir engel teşkil etmez ancak çocuk sahibi olma konusunda bilinmesi gereken bazı noktalar vardır. Erkeklerin çocuk sahibi olmasında bir engel bulunmamaktadır. Kadınların ise hamile kalmak için 1 yıl beklemesi önerilmektedir. Gebelik planlayanların nakil ekibine danışarak doktor kontrolünde olması önemlidir.
Karaciğer Nakli Sonrası Verici İçin Öneriler ve Nelere Dikkat Edilmeli?
Ameliyattan sonra normal şartlarda vericiler 1 gün yoğun bakımda kalır ve ortalama 7 gün içerisinde taburcu edilir. Ameliyattan 1-2 ay sonra çalışma hayatına başlayabilirler. Taburculukta poliklinik kontrol günü organize edilir. Her poliklinik kontrolünde bir sonraki organize edilir. Genellikle karaciğer vericilerinin operasyon sonrası 1. Hafta, 1. Ay ve 6. Ay olacak şekilde gelmesi önerilir. Operasyon sonrası öneriler şu şekildedir:
- Doktor tarafından önerilen şekilde düzenli kontrollere gitmek,
- Verilen ilaçları reçete edildiği ve taburculuktan önce verilecek ilaç eğitiminin önerdiği şekilde kullanmak,
- Alkol başta olmak üzere zararlı alışkanlıklardan uzak durmak,
- Şifalı olduğu düşünülen bitkisel ürünleri ve otları kullanmaktan kaçınmak,
- Operasyon sonrası iki ay ağır kaldırmamak, sonrasında hafif egzersizlerle başlamak ve doktorun önerdiği şekilde düzenli egzersiz yapmak,
- Genel hijyen kurallarına uymak.
Karaciğer vericisi olmak cinsellik üzerinde bir engel teşkil etmez ancak çocuk sahibi olma konusunda bilinmesi gereken bazı noktalar vardır. Erkeklerin çocuk sahibi olmasında bir engel bulunmamaktadır. Kadınların ise hamile kalmak için 1 yıl beklemesi önerilmektedir.
Nakil Sonrası Vericinin Kalan Karaciğeri Eski Haline Döner mi, Ne Gibi Olumsuzluklar Beklenir?
Karaciğerin en önemli özelliklerinden birisi kendisini yenilemesidir, normal şartlarda ameliyattan 4-6 hafta gibi kısa bir süre sonra karaciğer yeniden eski boyutuna ulaşır. Vericinin yaşam süresinde bir kısalma veya karaciğer ile ilgili bir sağlık sorunu yaşama riski düşüktür. Ancak karaciğer nakli cerrahi bir işlem olduğundan nakilden sonra enfeksiyon, safra sızıntısı, kanama gibi bazı komplikasyonların görülme riski olabilir.